COP28 ile ilgili bilmeniz gerekenler

COP28 nedir?

Yaklaşık olarak otuz yıldır, dünya hükümetleri iklim krizine bir tahlil bulmak üzere neredeyse her yıl bir ortaya geliyorlar.

1992 tarihli Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Mukavelesi (UNFCCC) kapsamında her ülke tehlikeli iklim değişikliğinden kaçınmak ve sera gazı emisyonlarını global olarak adil bir halde azaltmanın yollarını bulmakla yükümlü.

COP28’in programı

Birleşik Arap Emirlikleri’nin mesken sahipliğinde Dubai’de düzenlenecek olan konferans 30 Kasım’da başlayacak. Dünya başkanları 1 ve 2 Aralık tarihlerinde dünya iklim hareket tepesi olarak bilinen kısma katılacak.

Görüşmelerin 12 Aralık’ta sona ermesi bekleniyor, lakin evvelki yıllardan edinilen deneyimler görüşmelerin devam edebileceğini gösteriyor.

Neden bir ‘COP’a gereksinimimiz var? Aslında Paris muahedemiz yok mu?

2015’te imzalanan ve dönüm noktası niteliğindeki Paris Anlaşması’nın uzun vadeli sıcaklık maksadı, global ortalama sıcaklık artışını sanayi zamanı öncesi düzeylerde 2 santigrat artış düzeyi ile sonlu tutulması ve hatta 1,5 santigrat için gayret harcanması tarafında. Bununla birlikte ülkeler, sera gazı emisyonlarını genelde 2030 yılına kadar olmak üzere yakın vadede azaltmaya yönelik bağlayıcı olmayan ulusal gayeler üzerinde de anlaştılar.

Ulusal olarak belirlenen amaçlar, dünyayı Paris sıcaklık gayeleri dahilinde tutmak için yetersizdi. Yerine getirilmeleri halinde 3 santigrat yahut daha fazla ısınmaya yol açacaklar ki bu da felaket manasına geliyor. Paris’te herkes bu ulusal maksatların yetersiz olduğunu biliyordu, bu nedenle Fransızlar muahedeye, ülkelerin her beş yılda bir yeni taahhütlerle masaya dönmek zorunda kalacakları bir usul getirdi. Bu beş yıl 31 Aralık 2020’de sona erdi ve ülkeler Kasım 2021’de COP26’da yeni amaçlar belirlemek üzere bir ortaya geldi.

Sorunlar COP26’da çözümlendi mi?

COP26’daki en kıymetli gelişme, ülkelerin 2 santigrat maksadının büyük bir yıkıma yol açacağını kabul ederek daha sert olan 1,5 santigrat amacına odaklanmayı kabul etmeleriydi. Birçok ülke de COP26’da ulusal maksatlarını güncelledi ve global sera gazı emisyonlarının yaklaşık dörtte üçünden sorumlu olan ülkeler, yüzyılın ortalarına kadar net sıfır karbona ulaşmak için uzun vadeli maksatlar belirledi.

Öte yandan 1,5 santigrat düzeyinin altında kalabilmek için dünyanın yalnızca 2050 yılına kadar net sıfıra ulaşması kâfi değildi. Birebir vakitte bu on yıl içinde sera gazı emisyonlarını 2010 düzeylerine kıyasla yarıya yarıya indirilmesi gerekiyordu. Lakin COP26’daki emisyon taahhütleri bu gayesi karşılamaya yetmiyordu. Bu nedenle Glasgow doruğunda ülkeler, ulusal maksatlardaki ilerlemenin her yıl güncellenmesi gerektiğine karar verdiler ve kâfi olana kadar gerekli sıklıkta yeni ulusal amaçlarla gelmeye teşvik edildiler.

Daha sonra ne oldu?

Vladimir Putin’in Şubat 2022’de Ukrayna’yı işgali dünya çapında şok dalgaları yarattı. İttifaklar ve bağlar tekrar çizildi ve dünya krize sürüklendi.

Putin’in işgalinden evvel de dünya Kovid-19 şokunu atlatmaya çalışırken güç fiyatları esasen yükseliyordu, fakat Ukrayna savaşı gaz fiyatlarının yükselmesine neden oldu. Putin, Avrupa’nın Rus gazına olan bağımlılığını bir savaş silahı olarak kullanmaya istekli olduğunu gösterdi; muslukları kapattı, tedariki geri çekmekle tehdit etti ve akabinde (neredeyse kesin olarak) Kuzey Akım boru çizgisini sabote etti.

Putin’in işgalinden evvel, dünya Kovid-19’u atlatmaya çalışırken güç fiyatları aslında yükseliyordu; fakat Ukrayna savaşı gaz fiyatlarının üst istikametli hareketine neden oldu. Putin, Avrupa’nın Rus gazına olan bağımlılığını bir savaş silahı olarak kullanmaya istekli olduğunu gösterdi, muslukları kapattı, tedariki geri çekmekle tehtid etti ve Kuzey Akım boru sınırını sabote etti. Sonuç olarak gaz fiyatları daha da yükseldi ve fosil yakıt şirketleri rekor seviyede beklenmeyen kârlar elde etti.

Bununla bereber, kimi AB ülkeleri yeni fosil yakıt kaynakları arayışına girdi, sıvılaştırılmış doğal gaz terminalleri inşa etti ve yeni gaz alanları keşfetmek için Afrika ve başka ülkeler ile mutabakatlar yapmaya yöneldi.

Geçen sene COP27’de neler yaşandı?

Mısır’da düzenlenen Cop27, iklim krizi nedeniyle yaşadıkları ‘kayıp ve zararın’ telafi edilmesini isteyen gelişmekte olan ülkeler için değerli bir dönüm noktası oldu.

Gelişmiş ülkeler nihayet, iklim felaketine maruz kalan en fakir ve en kırılgan ülkelere nakit para aktarmak üzere bir fon kurulması konusunda mutabakata vardılar. Lakin Mısır’daki bu mutabakat yalnızca birinci adımdı. COP28’de bu fonun bir fikirden gerçeğe dönüştürülmesinin yollarının bulunması bekleniyor.

COPO28 yalnızca 1,5 santigrat ile mi ilgili?

1,5 santigrat için güncellenecek ulusal gayeler, Paris muahedesinin maksatlarına ulaşmak için gereken sera gazı emisyonu kesintileri konusunda ilerlemenin kapsamlı bir değerlendirmesi olması açısından müzakerelerin merkezinde duruyor.

Bununla birlikte, iklim finansmanın da kilit bir mevzu olması bekleniyor. Bu husus, gelişmekte olan ülkeler için hayati kıymet taşıyor. İklim finansmanı, fakir ülkelerin emisyonları azaltmalarına ve ekstrem hava şartlarının tesirleriyle başa çıkmalarına yardımcı olmak için kamu ve özel kaynaklardan sağlanan para olarak tanımlanabilir.

İklim finansmanının nasıl tahsis edildiği konusunda da problemler var: şu anda akan paranın birden fazla, rüzgar yahut güneş gücü üzere projeler için orta gelirli ülkelere gidiyor. En fakir ülkelere çok daha azı gidiyor ve paranın yalnızca bir kısmı ülkelerin iklim krizinin kaçınılmaz tesirlerine ahenk sağlamasına yardımcı oluyor.

COP26’da, adaptasyon için ayrılan iklim finansmanı ölçüsünün iki katına çıkarılması kabul edildi. Fakir ülkeler hala mutsuz ve COP28’de bu hususta kıymetli bir ilerleme görmek istiyorlar. Bu ülkelerin, daha fazla borca itebilecek krediler yerine hibe halinde daha fazla finansman sağlanmasını talep etmeleri bekleniyor.

İklim finansmanının başka bir değerli problemi de can sıkıcı kayıp ve ziyanlardır. Hiçbir adaptasyon bunlara yardımcı olamaz. Kasırgalar ve tayfunlar, bu yaz Pakistan’ı vuran yıkıcı seller yahut Afrika’nın büyük kısmını etkileyen kuraklıklar buna örnek olarak verilebilir.

İklim krizine en az neden olan dünyanın en fakir ülkeleri en fazla risk altında olanları olarak dikkat çekiyor.

Yıllar boyunca çok az ilerleme kaydedildi fakat geçen yıl Şarm El Pir’de düzenlenen COP27’de ülkeler kayıp ve ziyanlar için yeni bir fon oluşturmayı kabul etti. Artık ki sorun ise fonun doldurulması. Bunun nasıl yapılacağı konusunda bir mutabakat yok ve gelişmiş ülkeler yeni nakit sağlamakta yavaş davranıyorlar.