ABD Hazine Bakanı Scott Bessent’in İran’a karşı tarihin en büyük finansal saldırı olarak tanımladığı yeni yaptırım operasyonu, Tahran’ın petrol satışından bankacılık sistemine, tanker taşımacılığından üçüncü ülkelerdeki ticaret ortaklarına kadar uzanıyor. ABD’nin İran’ın petrol gelirlerini, finansman kanallarını ve dış ticaret bağlantılarını kesmeyi hedefleyen yeni ekonomik savaşında ilk fatura Tahran’a çıkarken, oluşan şokun maliyeti tüm dünyaya yayılıyor. İran ekonomisinin yüzde 5’in üzerinde küçülmesi ve enflasyonun yüzde 70’e yaklaşması beklenirken, Dünya Bankası’nın ağır senaryosu, çatışmanın uzaması halinde küresel büyümenin yüzde 1.3’e kadar düşebileceğine işaret etti. Yani yaklaşık 120 trilyon dolarlık dünya ekonomisi üzerinden hesaplandığında bu senaryo, 2 trilyon dolara yaklaşan potansiyel küresel üretim kaybı anlamına geliyor.
İRAN: KATILAN DÜŞMANDIR
Washington’ın stratejisi yalnızca İran bankaları ve enerji şirketlerini değil, Tahran’la ticareti sürdüren üçüncü ülkeleri de baskı altına almayı amaçlıyor. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, planlanan paketi şimdiye kadar bir rakibe karşı oluşturulmuş en büyük finansal saldırı olarak tanımlarken, İran’la bağlarını kesen ülkelerin küresel sermayeye erişiminin güçleneceğini savundu. Tahran ise yaptırımlara katılan ülkeleri ‘düşman’ sayacağını ve ekonomik çıkarlarına zarar verebileceğini açıkladı.
Hürmüz ise hesaplaşmanın merkezi oldu. Savaş öncesinde küresel petrol ticaretinin yaklaşık beşte biri bu geçitten akarken, 21 Ağustos haftasında geçişlerin çatışma öncesine göre yaklaşık yüzde 90 düşük kaldığını gösteriyor. 24 Ağustos hafta sonunda boğazdan yalnızca 17 gemi geçti. Pazar günü sayı dörde indi. ABD Enerji Bakanlığı ise son yedi günde günlük ortalama 8 milyon varil petrolün boğazdan çıktığını, tek bir günde askeri destekle 15 milyon varilden fazla petrol ve ürün geçirildiğini açıkladı. Enerji fiyatları ilk yansıyan alan. Brent petrol 24 Ağustos’ta 92.90 dolar civarında işlem görürken savaşın başladığı 28 Şubat’a göre yaklaşık yüzde 25 yukarıda. Asıl şok ise rafine ürünlerde. Ortadoğu’nun günlük 9.6 milyon varillik rafineri kapasitesinin yüzde 20’den fazlası devre dışı kalırken Avrupa’da dizel fiyatları yüzde 70’ten fazla, ABD’de benzin yaklaşık yüzde 60 yükseldi. Avrupa dizel rafineri marjları 75 doların üzerine çıktı.
ENERJİ VE TİCARET ÜZERİNDEN ÇİFT YÖNLÜ RİSK
Türkiye açısından etki iki taraflı. Birincisi enerji. Net enerji ithalatçısı olan Türkiye için petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki yükseliş doğrudan enerji ithalat faturasını artırıyor. Bunun cari denge, akaryakıt fiyatları ve enflasyon üzerinde baskı oluşturma potansiyeli var. İkinci alan ise İran ile ticaret. Washington’ın yeni yaptırım stratejisinin üçüncü ülkelerdeki banka, şirket ve enerji ticaretini de kapsaması durumunda İran’la çalışan Türk şirketleri açısından yaptırım uyum maliyetleri ve finansman riskleri artabilir. Türkiye İran’ın komşusu ve ticaret ortağı olması nedeniyle ekonomik savaşın hem enerji hem dış ticaret cephesinde doğrudan etki alanında.
DİZEL FATURASI BÜYÜYOR
Avrupa İran’la doğrudan ticaretinin sınırlı olması nedeniyle yaptırımlardan görece az, enerji krizinden ise çok daha fazla etkileniyor. Avrupa’da dizel fiyatlarının savaşın başlangıcından bu yana yüzde 70’in üzerinde yükselmesi, taşımacılık ve üretim maliyetlerine doğrudan yansıyor. Temmuz ayında Euro Bölgesi enflasyonunun yüzde 2.9’a yükselmesi enerji şokunun Avrupa Merkez Bankası’nın para politikasını da zorlaştırmaya başladığını gösteriyor. Avrupa açısından gerçek maliyet, Tahran’la kaybedilen ticaretten çok daha büyük. Daha pahalı olan enerji, yüksek lojistik maliyetler, daha yüksek enflasyon ve faiz indirememe riski.
CARI AÇIK VE RUPİ BASKISI
Hindistan dünyanın en büyük enerji ithalatçılarından biri olduğu için yüksek petrol fiyatına en hassas ekonomiler arasında. Petrol fiyatındaki kalıcı artış Hindistan’ın ithalat faturasını ve cari açığını büyütürken rupi üzerinde baskı yaratıyor. Daha pahalı enerji, aynı zamanda üretim, ulaştırma, gübre ve gıda maliyetlerini artırıyor. Bu nedenle Hindistan’ın İran ekonomik savaşına doğrudan katılmasa bile ekonomik faturadan kaçması mümkün görünmüyor.
HÜRMÜZ RİSKİ
Japonya ve Güney Kore’nin temel problemi İran petrolü değil, Körfez petrolüne olan yüksek bağımlılık. Her iki ülke de petrol ve LNG ihtiyacının önemli bir bölümünü Ortadoğu’dan karşılıyor. Bu nedenle Hürmüz’ün uzun süre düşük kapasiteyle çalışması petrol fiyatının yanı sıra enerji arz güvenliğini de tehdit ediyor. Japonya açısından zayıf yen, ithal enerjiyi daha pahalı hale getirirken, Güney Kore’de enerji kaynaklı enflasyon merkez bankası üzerinde ilave faiz baskısı yaratıyor.
PETROL KÂRI ARTIYOR AMA İHRACAT PAHALANIYOR
Suudi Arabistan, BAE, Katar ve diğer Körfez üreticileri yüksek petrol fiyatından gelir avantajı sağlıyor. Ancak aynı ülkeler Hürmüz krizinin en yüksek lojistik maliyetlerinden birini ödüyor. Tanker arzının azalması, savaş sigortalarının yükselmesi, askeri güvenlik önlemleri ve alternatif taşıma rotaları üreticilerin ihracat maliyetini artırıyor. Petrol gelirleri yükselirken üretim ve ihracat kapasitesindeki kesintiler ile lojistik maliyetleri kazancın bir bölümünü geri alıyor.
PETROL VE YAPTIRIM ARASINDA
Çin ekonomik savaşın İran dışındaki en önemli hedefi. İran petrolünün ana müşterisi olması nedeniyle Washington’ın İran gelirlerini gerçekten kesebilmesi büyük ölçüde Pekin’in davranışına bağlı. Çin, yaptırımlara katılmazsa ABD’nin Çinli rafinerileri, bankaları ve deniz taşımacılığı şirketlerini ikincil yaptırımlarla hedeflemesi gündeme gelebilir. Bu ise İran krizini dünyanın en büyük iki ekonomisi arasında yeni bir ekonomik çatışmaya dönüştürme riski taşıyor. Çin’in ikinci maliyeti enerji arz güvenliği. Ülke yalnız İran’dan değil Suudi Arabistan, Irak, BAE ve diğer Körfez üreticilerinden aldığı petrolün önemli bölümünü Hürmüz üzerinden taşıyor. Ancak Çin ekonomisi şimdiye kadar stratejik stoklar ve alternatif enerji kaynakları sayesinde şoka görece dayanıklı kaldı.
